Teleurstelling alom

Statistiek heeft het imago een saai vak te zijn. Groot was dus ook mijn verbazing toen het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), ons nationale cijfer-instituut, onlangs het nodige stof op deed waaien met hun bewering dat het gemiddelde netto beschikbaar inkomen van huishoudens in Nederland de afgelopen 50 jaar meer dan verdubbeld is. Temeer omdat de Rabobank drie jaar geleden een rapport uitbracht waaruit bleek dat het besteedbaar inkomen van Nederlandse huishoudens al bijna veertig jaar vrijwel stil staat. Ook Geldnerd zelf schreef hier al eens over.

De Rabo was er snel bij om z’n rapport te verdedigen. Beiden zijn waar, stellen ze. Het CBS heeft in zijn studie vooral gekeken naar de ontwikkeling van het reële beschikbaar huishoudinkomen per hoofd van de bevolking. De Rabobank heeft gekeken naar het inkomen per werkende, en dan is het beschikbaar inkomen niet verdubbeld, maar met ‘slechts’ 60 procent toegenomen in de afgelopen vijftig jaar en voor huishoudens slechts 40 procent. Bovendien laat de Rabobank zien dat het beschikbaar inkomen vanaf 2001 is gestagneerd. Statistieken zijn leuk, maar je kunt er dus allerlei verschillende boodschappen mee afgeven.

Fantoomgroei

Volgens mij is er wel degelijk iets aan de hand in de samenleving. Dat las ik een tijdje geleden ook in het boek ‘Fantoomgroei‘ van Sander Heijne en Hendrik Noten. De winst van grote ondernemingen is sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw enorm gestegen, maar werkenden zagen de economische groei nauwelijks terug in hun portemonnee. Bovendien werden publieke taken als de zorg, het onderwijs en de politie versoberd. Dat boek was weer de basis voor het tweeluik ‘Scheefgroei in de Polder‘ op de televisie. Dat is het terugkijken waard. Collega-blogger Opnieuw Begonnen en De Budgetman schreven er ook al over. En De Budgetman en Opnieuw Begonnen schreven ook ook over het CBS-bericht.

Eén van de mooie uitspraken uit de eerste aflevering van ‘Scheefgroei’ kwam van Kim Putters, de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau. ‘Geen mens is gemiddeld’.  De verschillen tussen groepen in de samenleving zijn groot en groeien. Dat zien mensen. Dat voelen mensen. Dat leidt tot teleurstelling.

Éric Sadin

Een tijdje geleden las ik in het FD een interview met de Franse technologiefilosoof Éric Sadin. In oktober 2020 verscheen zijn boek ‘L’ère de l’individu tyran, la fin d’un monde commun’ (het tijdperk van het tirannieke individu, het einde van een gemeenschappelijke wereld) in Frankrijk. Een Nederlandse vertaling komt dit najaar.

Volgens Sadin zijn er twee ontwikkelingen geweest die ons hier gebracht hebben. Er was altijd een sociaal contract tussen partijen en burgers: wij gaan een betere samenleving maken voor iedereen. Dat contract is verbroken, waardoor mensen enorm teleurgesteld zijn in het politieke en economische systeem. Sadin verwijt het neoliberale model dat het principe van onderlinge solidariteit afgeschaft is. Wij zijn allemaal ‘ondernemertjes van ons eigen leven’ geworden. Maar de mensen die niet mee kunnen of mogen komen voelen zich verwaarloosd. Als ze al eens proberen om hun stem te laten horen, dan worden ze genegeerd. Denk bijvoorbeeld aan het referendum over de EU-Grondwet. Of verkiezingen waarbij de partijen van ‘boze stemmers’ vervolgens buitengesloten worden. Wat doen veel mensen als ze zich genegeerd voelen? Boos worden!

Ten tweede heeft er een grote technologische ontwikkeling plaatsgevonden. Het leven van de individuele mens werd hierdoor steeds comfortabeler. In de eerste dertig jaar na de Tweede Wereldoorlog (de ‘Trente Glorieuses’) kregen mensen de beschikking over auto’s die hun mobiliteit bevorderden, platenspelers, videorecorders, ze gingen op vakantie. Mensen kregen meer controle over hun leven en hun eigen comfort, je kon zelf het leven zo inrichten als je wilde. De afgelopen decennia zorgt de opkomst van het internet, de smartphone en sociale media ervoor dat je toegang kreeg tot een enorme hoeveelheid kennis en informatie. Internet maakte het ook gemakkelijker om gelijkgestemden te ontmoeten en hiermee je eigen bubbel te creëren. Elke malloot mens kan nu zijn/haar eigen mening delen met de rest van de wereld met één druk op de knop. Mensen voelen zich mondig. Mensen worden bevestigd in hun mening. De wereld Hun eigen bubbel ligt aan hun voeten. Ik doe ook mee, want ik blog. Dat kan iedereen lezen.

Deze twee ontwikkelingen creëren spanning. De machteloosheid na het verbroken sociale contract. Het gevoel van macht door de technologische ontwikkelingen. Ze gaan niet samen. Er is alleen nog je eigen waarheid, gevestigde orde en instituties zijn er alleen nog om ons te onderdrukken. De pers schrijft alleen nog nepnieuws. En dus stem ik tegen. De gedachtegang van veel mensen, ook in Nederland.

Er is wat aan de hand

Herkenbare voorbeelden genoeg dat er wel wat aan de hand is zijn er genoeg. Vroeger kon een gezin op één inkomen op veel plaatsen in Nederland gewoon nog een eengezinswoning betalen en in de zomer op vakantie. Dat lukt je op de meeste plekken niet meer. Tegelijk vlieg je voor een paar tientjes heel Europa door (in elk geval als er geen virussen rondwaren). Het beschikbare inkomen is dan misschien wel gestegen, maar de welvaart die je er mee kunt kopen is een stukje kleiner geworden. Je kunt leven zonder de vluchten door heel Europa, maar leven zonder huis is al een stuk onaangenamer. Nu is het natuurlijk ook de vraag of groei eeuwig door kan gaan. Misschien wel, maar dan hebben we een paar extra planeten nodig.

Dat zeggen ook Heijne en Noten in hun boek. We kijken al heel lang alleen maar naar economische groei. Als we meer produceren en consumeren dan gaat het blijkbaar goed. Daar is Geldnerd het al een tijdje niet meer mee eens, sinds hij het Minimalisme heeft ontdekt. Je kunt beter kijken naar een breder begrip, Welvaart. Maar dat is ook een kwalitatief begrip, en dus moeilijker meetbaar.

Voordeel is wel dat je dan ook veel andere dingen mee gaat tellen waar mensen veel waarde aan hechten. Denk aan goede zorg (we hebben afgelopen jaar weer ontdekt dat dat wel nuttig is), goed onderwijs (hallo thuisonderwijzende ouders), maar ook mooie natuur en schone lucht en betaalbaar wonen. Dat zijn hele andere maatstaven om het succes van Nederland te meten. En het besteedt aandacht aan een aantal dingen die nu onder druk staan. Die lijden onder de focus op groei. Groei die maar bij een beperkte groep mensen terechtkomt, en een grotere groep achterstelt.

Er is (geen) hoop?

In het artikel op nu.nl zegt Heijne dat hij hoopvol werd toen hij het boek schreef. Dit omdat er in de economie geen natuurwetten van kracht zijn, maar dat de economie een optelsom is van afspraken die we zelf hebben gemaakt. Afspraken die we dus gewoon kunnen veranderen. Oud en cynisch als ik ben deelt Geldnerd dat optimisme en die hoop niet. Want de economie is ook een optelsom van gevestigde belangen. Belangen om de situatie zo te houden zoals die is. En dat zijn hele sterke krachten die zich tot het uiterste zullen verzetten tegen verandering in hun nadeel.

En Geldnerd doet op z’n eigen beperkte schaal natuurlijk ook gewoon mee met dit spel. Ik bouw vermogen op. Ik wil eerder kunnen stoppen met werken en leven van mijn vermogen. Geen loonslaaf meer zijn. Ook ik heb dus gewoon belang bij de huidige situatie. Al ben ik nu ook nog wel even loonslaaf, en heb ik er dus ook wel belang bij dat ‘wij loonslaven’ een groter deel van de taart krijgen. Streef je naar financiële onafhankelijkheid, dan eet je dus eigenlijk van twee walletjes….

En het CBS? De auteur van de CBS-studie is Peter Hein van Mulligen. Een paar jaar geleden winnaar van de Slimste Mens. Hoofdeconoom van het CBS. Schrijver van het boek ‘Met ons gaat het (nog altijd) goed‘. Hij is het niet eens met de Rabobank, met Heijne en Noten, en met Sadin. Dat mag natuurlijk, want niet alleen gelden er geen natuurkundige wetten in de economie, het is ook geen exacte wetenschap. Maar het staat wel een beetje op gespannen voet met de taak en missie van het CBS (‘voor wat er feitelijk gebeurt’), las ik in De Volkskrant. De NRC heeft het zelfs over propaganda. Waarvan akte. Van Mulligen levert in elk geval een bijdrage aan het debat, want er kwamen veel reacties op de CBS-studie. En dat is wat mij betreft lovenswaardig.

Hoe teleurgesteld ben jij?

Waar komen mijn Arbeidsvoorwaarden vandaan?

Er wordt weer gesproken over een CAO voor de Rijksambtenaren. Dat is niet zo vreemd, want de oude CAO is eind 2020 afgelopen. En op een of andere manier ben ik er dit keer meer op gefocust dan normaal. Zeker sinds ik mij gerealiseerd heb dat mijn pensioenpremie in de afgelopen 5 jaar met meer dan 50% gestegen is. Zomaar. Zonder dat ik er echt iets over gelezen heb of het gevoel heb dat ik er enige invloed op uit kan oefenen.

Dat intrigeert mij. Want hoe komen dat soort dingen tot stand? Wie praat daarover met wie, en hoe worden de besluiten genomen? Over mijn pensioen. En dus ook over mijn arbeidsvoorwaarden. Wat zit er achter zo’n berichtje dat ‘werkgevers en werknemers afspraken hebben gemaakt over een nieuwe CAO’? Daar ben ik dus eens ingedoken. En ik heb een hele nieuwe wereld ontdekt.

Werkgevers en Werknemers

Mijn werkgever is ‘de Rijksoverheid’, in concreto één van de ministeries. Als ik een beetje rondkijk op internet dan staat het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) overal als verantwoordelijk ministerie. En als ik ga graven dan blijkt (voor de Rijksoverheid) inderdaad de minister van BZK de rol van Werkgever te spelen. Deels dan, want Defensie, de politie, en de rechterlijke macht hebben een aparte CAO.

De andere werkgevers in de publieke sector werken samen in de stichting Zelfstandige Publieke Werkgevers (ZPW). Lid van ZPW zijn de sectorwerkgevers van gemeenten, provincies, waterschappen, primair onderwijs, voortgezet onderwijs, middelbaar beroepsonderwijs, hoge beroepsonderwijs, universiteiten, onderzoeksinstellingen, en universitair medische centra. Vroeger zaten die samen met de rijksoverheid in een stichting Verbond Sectorwerkgevers Overheid (VSO), maar de VSO is volgens de website per 1 januari 2020 opgeheven. Ik heb daar niks over op het journaal gezien, maar vind het wel een interessant gegeven dat de rijksoverheid blijkbaar sinds 1 januari 2020 minder samenwerkt met de andere publieke sectoren.

Werknemer, dat ben ik. Met nog een heleboel andere ambtenaren. Maar als het over ‘de werknemers’ gaat, dan worden meestal de vakbonden bedoeld. Die vertegenwoordigen mij, dat is ooit zo bepaald. Vroeger zal dat ook best zo geweest zijn. Maar het aantal leden van de vakbonden daalt al jaren. Het zijn er nog ongeveer 1,6 miljoen, op een werkzame beroepsbevolking van ongeveer 9 miljoen mensen, al was er in 2020 blijkbaar een lichte stijging.

Bron: CBS

Eén op de zes is dus nog maar lid van een vakbond. Ik heb het zelf eerlijk gezegd ook nog nooit overwogen. Als ik die ‘gestaalde kaders op de barricaden’ hoor praten voel ik me niet echt vertegenwoordigd. Maar toch zit daar de groep mensen die namens mij praat over mijn arbeidsvoorwaarden. Dat geeft te denken, maar ik weet zo snel ook niet hoe we dat anders kunnen organiseren.

Organisaties

Er is in Den Haag een mistig web van organisaties die zich bezighouden met de arbeidsvoorwaarden voor de publieke sector (inclusief de rijksoverheid). Na een middag lezen (lang leve het driedaagse weekend!) zie ik dat de Stichting Centrum Arbeidsverhoudingen Overheidspersoneel (CAOP) een centrale rol speelt. Dat was vanaf 1989 een zelfstandige organisatie binnen het ministerie van BZK, en is sinds 1 januari 1995 een ‘onafhankelijk dienstverlener’, los van het ministerie.

Er zijn allerlei ‘partners’ die samenwerken in de CAOP, zoals de eerdergenoemde SCO (de werknemers) en de kabinetswerkgevers en de ZPW . De CAOP krijgt voor een aantal taken subsidie van BZK. Dat is onder andere (artikel 2 lid 1 punt a sub 2°) voor kosten die direct samenhangen met de secretariële, inhoudelijke en administratieve ondersteuning van de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid (ROP) en de daaronder ressorterende commissies. De website van die ROP is nogal karig en verouderd, blijkbaar is de subsidie van BZK onvoldoende om ons goed te informeren. Ik lees wel dat de ROP het centrale overlegplatform is van de gezamenlijke sector-werkgevers en werknemers bij de overheid.

Dat is dus de polder, de plek waar het gebeurt.

Ik kan in elk geval één reden bedenken waarom het handig is om een stichting te gebruiken. Alles wat ik als ambtenaar doe kan openbaar gemaakt worden. Niet zelden vragen mensen daarom met een beroep op de Wet Openbaarheid van Bestuur (WOB). Maar alles wat er in zo’n ‘externe’ stichting gebeurt valt natuurlijk niet onder de WOB.

Maar goed. Die Stichting CAOP krijgt dus subsidie van partner BZK, en voert daarmee onder andere het secretariaat van de Raad voor Overheidspersoneel. Onder die ROP hangen een aantal overleggen. Daarvan zijn er in elk geval twee interessant voor mij als werknemer. Het Sectoroverleg Rijk, waar de werkgever BZK namens de ministeries en de werknemers vertegenwoordigd door de samenwerkende vakbonden praten over ‘mijn CAO’. En de Pensioenkamer, waar van alles gebeurt rond mijn pensioen. Maar daar ga ik nog wel een keer apart naar kijken.

Ik heb me ook nog even verdiept in hoe BZK dat doet, werkgever spelen. Want dat doet de minister echt niet allemaal zelf, die heeft daar personeel voor. Gewone mensen zoals Geldnerd. Er is bij dat ministerie een apart Directoraat-Generaal Overheidsorganisatie. Volgens artikel 4.4 van het Mandaatbesluit BZK omvat het mandaat (de bevoegdheid) van de directeur-generaal Overheidsorganisatie tevens de leiding van het overleg tussen werkgevers en werknemers in de Raad voor het Overheidspersoneelsbeleid, en de leiding van het Sectoroverleg Rijk (paragraaf 26.1 van de CAO Rijk 2020). Die DGOO is dus een invloedrijke persoon op arbeidsvoorwaardengebied.

Maar ook die DGOO doet dat niet zelf. Die heeft ook weer personeel. Werkbijen die het echte werk doen. Binnen dat DGOO is een Directie Ambtenaar & Organisatie (DA&O). In de taakbeschrijving van die directie lees ik iets over werkgeverschap. Die schrijven dus vast en zeker de stukjes voor DGOO en de minister aan de onderhandelingstafel. En wie schrijft, die blijft.

ik heb geprobeerd er een leesbaar plaatje van te maken, want het is nogal veel…

Je komt overigens leuke dingen tegen als je gaat graven. Zo blijken er in onze CAO ook afspraken te zijn gemaakt over een Arbeidsmarkt- en Opleidingsfonds van het Rijk (A+O fonds Rijk). Dat A+O fonds Rijk is een onafhankelijke stichting van het Rijk als werkgever en de vakorganisaties die de werknemers vertegenwoordigen, en wil bijdragen aan betekenisvol werk, ontwikkeling en werkplezier van rijksmedewerkers, nu en in de toekomst. Ik had er nog nooit van gehoord. Maar er zal ook vast druk vergaderd worden om mij werkplezier te geven.

Wat is de inzet van de gesprekken?

Inmiddels wordt er weer druk gepraat over een nieuwe CAO voor 2021. Of eigenlijk werd er gepraat. Want afgelopen week hebben de vakbonden de onderhandelingen stopgezet nadat de werkgever een salarisverhoging bood van 1,0%. Maar er zijn wel standpunten uitgewisseld. De werkgever heeft hierover een brief gestuurd aan de bonden, die brief vind je op de website van de FNV. En uiteraard willen de bonden ook wat bereiken, hier de inzet van de FNV en hier de inzet van het CNV (inmiddels weggestopt achter een inlogscherm). Als ik die brieven zo lees dan zal het nog wel even duren voor er een akkoord is. Want de standpunten lopen nog wel een beetje uiteen.

Wat vindt Geldnerd ervan?

Eigenlijk is het best wel een heel circus dat er is opgetuigd rond die arbeidsvoorwaarden. Het is natuurlijk ook best ingewikkeld. Ik vind het wel opvallend dat er zo weinig transparantie is, ik heb echt wel een dagje zitten graven om alle informatie boven tafel te krijgen.

Ook merk ik dat ik best wel worstel met de rol van de vakbonden. Ja, er moet iemand zijn die de werknemers vertegenwoordigt. Maar ik voel mij niet vertegenwoordigd. En ik ben niet de enige, als ik kijk naar het aantal leden van de vakbonden versus de werkzame beroepsbevolking. Er gaat dus iets mis aan de werknemerskant van de polder. Iets waar ik ook niet meteen een oplossing voor weet.

Verder zit ik er zelf redelijk simpel in, in die arbeidsvoorwaarden. Ik ben eigenlijk vooral geïnteresseerd in het netto salaris dat ik ontvang (inclusief de extraatjes). Werktijd en verlof is ook belangrijk, ik vind het fijn dat ik zelf een werkrooster kan kiezen en de optie heb van een vierdaagse werkweek. En dat pensioen, dat is ook wel een dingetje. Maar zo’n A+O fonds Rijk? Dat vind ik toch vooral symbolisch. Ik ben zeker niet de enige ambtenaar die er nog nooit van gehoord had, bleek uit een kleine rondvraag onder directe collega’s.

Ik ga het in elk geval wel weer proberen te volgen, de rituele dans om een nieuwe CAO bij de Rijksoverheid.

Ben jij lid (geweest) van een vakbond? En wat vind jij van jouw arbeidsvoorwaarden?