In welke bubbel zitten we?

We hobbelen op deze planeet van bubbel naar bubbel. Evenwicht, ook in de financiële markten, is een theoretische toestand in een complexe wereld van chaos. Of het nou gaat om een tulpenbollenmanie, een cryptomanie, een tech-bubbel, of goudkoorts. je kunt bijna geen kapitaalgoed bedenken of er komt wel af en toe een bubbel langs. Naast de bubbels waar we zelf in leven.

De vraag is voor mij dus ook eigenlijk niet of er een volgende financiële bubbel komt, maar in welke bubbel(s) we zitten. En wanneer die bubbels gaan knappen.

Geldnerd heeft wel een theorie. Al een tijdje. We leven in een monetaire bubbel. Er zijn sinds de financiële crisis van 2008 enorme hoeveelheden geld gecreëerd door de centrale banken. En die zwerven tegen een record-lage rente door ons financiële systeem, om uitgegeven te worden en om te zoeken naar rendement.

Veel Geld. Heel veel geld…

Geld creëren. Centrale Banken kunnen dat, net als de algemene banken. En dat zie je terug op de balansen van de centrale banken. Tussen 2008 en 2019 is het balanstotaal van de Europese Centrale Bank meer dan vervijfvoudigd. Zelfs na de crisis liep dit proces door, terwijl we volgens mij in de periode 2015 – 2018 toch een gezonde economische groei kenden.

En net toen het een beetje leek te gaan dalen kregen we begin 2020 te maken met de coronapandemie. De meeste regeringen, die in de evaluatie van de financiële crisis het verwijt kregen dat ze te laat en te weinig financiële steun hadden gegeven aan de partijen die dat nodig hadden, gingen in een moordend tempo aan de slag met allerlei steunpakketten. De Nederlandse economie wordt al een jaar overeind gehouden door de overheid. Die het financiert met nieuwe staatsschulden. Die weer worden opgekocht door de Europese Centrale Bank.

Het effect is te zien in het balanstotaal van de Europese Centrale Bank. Die groeit alweer sinds 2015, toen de vorige crisis eigenlijk officieel voorbij was. En in 2020 wordt er een enorme sprong gemaakt, met name door het opkopen van obligaties. Op deze manier stopte de ECB in 2020 ongeveer € 2.328.941.000.000 (2,3 biljoen, oftewel 2.300 miljard, oftewel 2.300.000 miljoen) in ons financiële systeem.

Bron: Europese Centrale Bank

En de Federal Reserve, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, doet vrolijk mee. Daar is het afgelopen jaar ongeveer US$ € 3.000.000.000.000 (3 biljoen dollar) in het systeem gepompt. Dat is tegen de huidige koers ongeveer € 2,5 biljoen.

Bron: Board of Governors of the Federal Reserve System (US), Assets: Total Assets: Total Assets (Less Eliminations from Consolidation): Wednesday Level [WALCL], retrieved from FRED, Federal Reserve Bank of St. Louis

Samen hebben die twee centrale banken dus ongeveer € 5 biljoen in het systeem gepompt. En dat geld moet ergens naar toe. Deels is het gebruikt door overheden om steunmaatregelen te financieren. Denk aan alle regelingen die er in Nederland zijn voor ondernemers, het extra geld dat aangekondigd is voor het onderwijs, dat soort dingen. En deels zwerft het door het financiële systeem, op zoek naar rendement.

Nederlandse staatsschuld stijgt met 40 miljard

De Nederlandse staatsschuld, die in de financiële crisis tot en met 2014 behoorlijk was opgelopen, was juist mooi aan het dalen. Volgens de huidige schatting van de schuld per 2020 waren we ongeveer weer terug op het niveau van 2008 . En kaboem, alle steunpakketten die de regering bedacht heeft rond corona knallen er weer eventjes € 40 miljard bovenop. Veertig miljard. 40 en dan nog 9 nullen.

Bron: CBS

Wereldwijd steeg de schuldenberg met ongeveer € 23.000 miljard, bleek uit de jaarlijkse Global Debt Monitor van het Institute of International Finance, naar een recordstand van € 232.000 miljard. Het zijn duizelingwekkende getallen, eigenlijk niet te bevatten voor mij als gewone sterveling.

Symptomen van Gratis Geld

Enorme hoeveelheden geld zijn en worden er dus de economie in gepompt. Op allerlei manieren. Als steun aan ondernemers. Als geld dat banken uit kunnen moeten lenen. En daar zit een ander probleem. Wat gebeurt er met goederen als er heel veel van beschikbaar is? Dan is de prijs laag. En wat is de prijs van geld? Rente. Veel geld beschikbaar? Lage rente….

Zo las ik vorig jaar een interessante analyse van De Nederlandsche Bank. Zij betogen dat de stijging van de huizenprijzen misschien wel meer te maken heeft met de monetaire omstandigheden (veel geld tegen lage rente) dan met het woningtekort. Dat zou best wel eens kunnen. De enige rem op de huizenprijzen is wat de banken bereid zijn te financieren. Daar zit de overheid dan met alle mooie bouwplannen….

En ook op de aandelenmarkten zien we het ene na het andere record sneuvelen. Terwijl we midden in een enorme economische crisis zitten die het gevolg is van de corona-pandemie. Normaal dalen de beurzen toch in een crisis? In elk geval in het begin? Dat kan zo zijn, maar de beurzen stijgen door. Er is geld beschikbaar, en mensen kunnen nergens anders rendement halen. De echte lange-termijn trends bevestigen dat beeld. Pak de 100-jaars grafiek van de Dow Jones index er maar bij. Tot op heden was de groei de enige constante, met tijdens crises hooguit tijdelijke onderbrekingen. Zelfs de financiële crises van 1929 en 2008 zijn inmiddels deukjes in een verder gestaag oplopende lijn.

S&P 500 index 2008 tot 2021 – Bron: Yahoo Finance

Ook speculatieve beleggingsobjecten als cryptovaluta beleven gouden tijden. Het blijven wat mij betreft tulpenbollen, alhoewel je met wat geluk ook met speculeren veel geld kunt verdienen. De meeste mensen zullen uiteindelijk verliezer zijn, daar ben ik wel van overtuigd.

Het aantal faillissementen staat nog steeds op een extreem laag niveau. De overheid houdt met de steunmaatregelen de economie overeind. Of al die bedrijven straks nog op eigen benen kunnen staan, dat moeten we nog maar zien.

De vraag is ook of en hoe we al dat geleende geld ooit nog gaan terugbetalen. Voor zover dat nodig is om het vertrouwen van de financiële markten te behouden. Een huishouden heeft een levensduur, de staat niet. Die is voor eeuwig, denken we. En dus is er geen noodzaak om de volledige staatsschuld af te lossen. Regeren is soms ook problemen doorschuiven…

Een beetje inflatie zou wel helpen, want dan wordt een schuld minder drukkend. Maar die inflatie, die blijft maar laag.

Bron: CBS

Welkom in Bubbel Land!

Welkom in bubbelland. We zitten er nog. Een monetaire bubbel. Waar Geldnerd zelf ook op twee manieren van mee profiteert. Mijn eigen beleggingsportefeuille doet vrolijk mee aan de recordrace op de beurs. En zolang de huizenprijzen stijgen, stijgt ook de waarde van Geldnerd HQ, en draagt bij aan de groei van ons vermogen.

Maar elke bubbel heeft een uiterste houdbaarheidsdatum. Wanneer die datum is, dat is de wereldwijde ‘one million billion trillion zillion dollar question’. Ik weet het ook niet. Maar ik weet wel dat ik erg goed op ga letten als de balansen van de centrale banken stoppen met groeien, en als de rente begint te stijgen. Dat laatste is overigens al begonnen in de Verenigde Staten, veroorzaakt door optimisme over de economie en angst voor inflatie. Afgelopen week was daarom even een iets ‘minder’ weekje op de beurzen.

US 10-jaars Treasury Bonds – Bron: Yahoo Finance

Denk jij ook wel eens na over bubbels?

Zichtbare financiële effecten

Na de persconferentie van zondagavond kregen we een toespraak van de minister-president op maandagavond. Iets wat niet meer was voorgekomen sinds 1973, toen Geldnerd een heel klein peutertje was en premier Joop den Uyl het land toesprak over de eerste oliecrisis. Dan weet je dat je in een crisis zit met hoofdletter C.

Dat duurt in elk geval nog tot 6 april. Een bijzondere situatie die ik nog nooit heb meegemaakt, en die grote financiële consequenties zal hebben. Hele bedrijfstakken hebben wekenlang geen omzet. Kosten zullen (groten)deels wel doorlopen. Dat gaat leiden tot een cash crunch, een gebrek aan liquiditeit. In gewone mensentaal: te weinig geld op de bank om de rekeningen te betalen. De nummer één oorzaak van faillissementen, als er geen aanvullende hulp beschikbaar komt. Deels zal de omzet daarna wel ingehaald worden, maar deels ook niet. Eten doe je maar een paar keer per dag, en maar weinig mensen zullen straks ineens twee keer zo vaak uit eten gaan. Die omzet van de restaurants is dus weg, besteed aan maaltijden (en extra toiletpapier) in de supermarkt. Dat geldt voor meer branches. ZZP’ers en consultants kunnen na deze crisis niet ineens twee keer zoveel uren gaan maken om de gemiste omzet weer in te halen.

En dat alles in een economische omgeving die al te maken had met een lagere economische groei. Europa sukkelt voort, en de rente bij de Europese Centrale Bank (ECB) is al zwaar negatief. Dat geeft erg weinig ruimte voor maatregelen om de economie te stimuleren, en al helemaal niet als mensen de deur niet uit mogen/durven en veel plekken waar mensen normaliter hun geld uitgeven gesloten zijn. Zondagavond kwam er wel een drastische gecoördineerde actie van de grote centrale banken. De Amerikaanse Federal Reserve verlaagde de rente naar 0,00% – 0,25%, en er kwam een groot ‘quantitative easing’ programma van US$ 700 miljard. Ook werden er grote credit swap lines opengesteld tussen de belangrijkste centrale banken. In Europa had de Europese Centrale Bank natuurlijk weinig ruimte meer omdat die maatregelen al ingezet waren, maar ze deden wel mee met de swap lines. Allemaal bedoeld om het liquiditeitsprobleem op macro-economisch niveau te voorkomen.

En dan ook dat enorme steunpakket dat de regering dinsdagavond aankondigde. De overheid springt blijkbaar altijd bij. In 2008 bij de banken, en nu bij iedereen. Dat vind ik ergens toch wel een geruststelling voor ons als beleggers. Het beperkt het risico. Alleen gaat de buffer in de staatsschuld, die we sinds de vorige crisis hebben opgebouwd, er nu wel weer in één keer doorheen. Hopelijk hebben we snel weer 10 jaar economische voorspoed om een nieuwe op te bouwen. Het kabinet wil niet dezelfde fout maken als tijdens de vorige crisis. Toen bezuinigde de overheid heel zwaar, waardoor het consumentenvertrouwen verder onderuit ging en de recessie (naar mijn mening) langer en dieper werd dan nodig.

Zal er na afloop van deze crisis dan wel echt iets veranderen, of zakken we gewoon weer af naar ons normale levens- en consumptiepatroon? Ik denk (vrees) dat laatste. Hoeveel hebben we nu echt geleerd van de vorige crisis? De banken hebben iets meer buffers, er zijn iets strengere regels voor hypotheken. Maar verder kan ik niet zo heel veel opnoemen. Er zijn iets meer mensen die financiële onafhankelijkheid nastreven, maar dat is nog steeds maar een marginale beweging (echt waar, collega’s!). Ik denk dat we alles snel weer willen vergeten en overgaan tot de orde van de dag. En eigenlijk is dat maar goed ook. Want dan wordt er weer vrolijk geconsumeerd, groeien de bedrijven weer, en stijgen de aandelenkoersen (en de dividenduitkeringen).

Daar zitten we dan als wereld. Twaalf jaar na de vorige economische schok is er een nieuwe. En deze is weer heel anders. In 2001 was het de gebakken lucht van de internetbubbel, en in 2008 waren het de rommelhypotheken. Anno 2020 is het een virus dat de economie een zetje geeft. Heel verschillende aanleidingen, maar elke keer wel met grote financiële effecten. Ik ben alvast benieuwd wat de aanleiding gaat zijn voor de volgende crisis. En die mag van mij best weer een jaar of 10 op zich laten wachten.

Hoe denk jij over de financiële effecten van de Corona-crisis?

‘Kaboem’ zegt Dr. Doom

Terwijl ik dit schrijf, woensdagavond laat, verbreekt mijn blog het eigen dagrecord qua aantal lezers en aantal commentaren. En dat allemaal vanwege dit blogje over de vraag wanneer er een nieuwe crisis komt. CheesyFinance heeft me omgedoopt in ‘Dr. Doom’ en Project Lonica heeft twijfels over de gezelligheid hier (zaterdag bij de bloggers meeting hoop ik haar ervan te overtuigen dat ik best wel gezellig kan zijn). Maar het klopt. Ik ben sceptisch. Cynisch. Te cynisch?

De vorige crisis ‘voelden’ Ex en ik op tijd aankomen. In de zomer van 2008 verkochten we onze beleggingen en zetten onze beleggingshypotheek om in een spaarhypotheek. In mei 2009 stapten we weer in op de beurs, enkele maanden na het dieptepunt. Terugkijkend een actie die ons heel veel geld opleverde. Geld wat vervolgens deels ook weer verdampte in een echtscheiding. Tsja… Life is what happens while you are busy making other plans. Toevalstreffer, niet iets waarvan ik er van uit kan gaan dat ik het nog eens ga herhalen (dat tijdig uitstappen dan).

De wereld en het financiële systeem zijn niet perfect. Er zijn mensen, organisaties, hele bedrijfstakken die erop gericht zijn het systeem te manipuleren in hun eigen voordeel (hallo, banken!). Politici maken afwegingen voor ‘het algemeen nut’. Wat vaak betekent: de meerderheid van wat zij denken dat hun kiezers zijn. In die wereld ben ik een heel klein vermogentje, een heel klein spelertje. Tegen de stroom in. Meer vermogen dan schuld. Het beleid van de afgelopen jaren, de lage rente en het ‘quantitative easing’ beleid van de afgelopen jaren, maken dat wij allemaal weinig rendement op spaargeld maken. Maar het is wel weer in het voordeel van mensen en organisaties en landen met schulden. Maar de beurs deed het dan wel weer best OK.

Frustrerend is het soms. Onrechtvaardig voelt het ook wel eens.

Als er weer een crisis komt heb ik een plan. Blijven zitten in mijn beleggingen. Als de markt flink gezakt is verkoop ik mijn obligaties. En stop ik dat geld én een deel van mijn cash in de beurzen. Voor een nieuwe rally. Ook dat is ‘kaboem zegt Dr. Doom’. Hoop ik. Dat plan hebben er meer, lees ik in de reacties. Market timing, maar dan ‘na de gebeurtenis’, Amber Tree.

En de FED verhoogde vandaag de Amerikaanse rente. Die creëren nog wat bewegingsruimte. Kom op, Mario Draghi!

<Geldnerd zinkt weg in depressie>

Stijgende rente

De rente stijgt. Hoera, wat mij betreft! Sinds de verkiezing van Donald Trump zag je de Amerikaanse rente op obligaties al oplopen. Ook in Nederland steeg de hypotheekrente licht. En deze week heeft de Fed, het Amerikaanse stelsel van centrale banken, eindelijk ook een lang verwachte renteverhoging doorgevoerd. Alleen de Europese Centrale Bank blijft stug doorgaan met het opkopen van obligaties en het laag houden van de rente, al is het in een iets lager tempo dan voorheen. Dat zegt wat mij betreft veel over de deplorabele staat van veel economieën in de Eurozone. En het maakt me bezorgd over een liquiditeits-zeepbel waar we nog veel last van kunnen krijgen. Want de meeste zeepbellen barsten ooit een keer uit elkaar.

Ik ben wel blij met de stijgende rente. En ik verwacht en hoop dat die nog even door stijgt. Hopelijk gaat het leiden tot een iets hoger rendement op spaargeld, zodat we in elk geval de vermogensrendementsheffing terugverdienen. Al verhogen de banken de rente op leningen altijd sneller dan de rente op sparen… En het maakt een aantal andere beleggingscategorieën mogelijk ook weer wat interessanter. De afgelopen paar jaar was er weinig rendement te halen.

Een hogere rente is natuurlijk wel nadelig voor mensen met schulden. Zeker schulden met een variabele rente, die meebeweegt met de marktrente. Daar heb ik gelukkig geen last van. Onze hypotheek staat voor de komende 20 jaar vast. Verder heb ik geen schulden.

Zijn jouw financiën bestand tegen een veel hogere rente?